1. Fjørtofta og Fjærtoftnavnet

Historie

Navnet kommer fra den opprinnelige garden på øya Fjørtoft i Haram kommune. Øya er 9,2 km2 i areal (6,1 km lang og 3 km bred) og med Æafjellet som stikker 135 meter over havet (Eafjell brukes på nyere kart).

I 1941 ble den kjente Fjørtoft-båten gravd ut. Nyere arkeologiske funn tyder på at øya har vært bosatt i 7 til 8000 år.

Det kan tyde på at øya opprinnelig het Æda-øy, men at øya etter hvert fikk samme navn som hovedgarden Fjørtoft. Den første kjente skrivemåten er Fiárthorpt fra jordboka til Aslak Bolt i 1434. Mest sannsynlig er opphavet til navnet fjære-tuft, det vil si tuftene ved fjæra. I folketellinga for 1801 skrives navnet Fiertoft, i 1865 brukes Fjertoft og i 1900 brukes Fjørtoft. I matrikkelgjelda fra 1886 brukes Fjørtoft, men det er anmerket at gardene "ogsaa skr. Fjertoft".

Edvard sin etterslekt er de eneste som skriver sitt navn med æ – Fjærtoft. Det eneste stedet jeg finner øya skrevet med æ er i boka som Eilert Sundt utga etter sitt besøk der i 1856:

"Ved dette vindhårde hjørne, lidt i nord, ligger Harhams præstegjæld. På en liden rand af fastlandet nær (Hildre-stranden med nogle få gårde) består det af lutter øer ud mod havet; de ligge i en række, Vigren i sørvest, så Lepsøen, Harhamsøen, Flemsøen, Fjærtoftøen og den nærmeste del af Harøen i nord-ost. Og nu danner Vigren alene et kirkesogn for sig, annexet Roald, og alt det andet hører til hovedsognet (skjønt der også er et kapel på Fjærtoft)".
 

I følge "onkel" Styrk diskuterte familien etter århundreskiftet om de, som alle andre, skulle fornorske sitt etternavn til Fjørtoft. De ble enige om å beholde Fjærtoft.


Kleiva er en del av Nordgardene som blir beskrevet som Nordre Fjørtoft. Sørvest for disse gardene ligger Søndre Fjørtoft.

Eilert Sundt besøkte Haram sogn i 1856

Eilert Sundt (1817-1875) går for å være sosiologiens grunnlegger i Norge. Et av hans hovedverk var "Harham - Et exempel fra fiskeri-distrikterne" (boka ligger i fulltekst på Internett). Sundt beskriver alle sider ved livet på disse kystøyene, om normer og skikker.

Noen tilfeldige utdag fra boka:

·         Men i Harham har det fra gammel tid været så, at vår-fisket eller torske-fiskeriet ligesom andre fiskerier på andre årstider drives af bønder som en mere eller mindre vigtig bedrift ved siden af deres jordbrug, og således, at de tage sine tjenestekarle til hjælp, ligesåvel på søen som på landjorden.

·         Alt fra den tid sønnen er 10 år gammel og får lov at følge med fader ud på havet, er det hans lyst og iver at lægge vel mærke til alt, hvad han ser og hører af de ældre. Først gjælder det at lære de sikkre løb mellem de fald og skiær (klipper, som fra havbunden hæve sig tæt op under eller lidt over vandskorpen), som i stor mangfoldighed opfylde have udenfor alle Harhams-øerne til en halv eller en hel mil ud for det yderste land. Hvert fald og skjær har sit navn,

·         …. så er det sikkert nok, at Harharns søbønder vide at styre sine både med mesterskab. De vare gjerne livligst i sin tale, når det gjaldt at skildre for mig deres bedrift på havet; jeg tænker mig også, at de ere livligst i sin færd, når det gjælder at styre båden under storm og fare.

·         Hvad gjør styrmanden på en ottring når stormen tager ret i og faren bliver alvorlig? Han heiser seilet i høieste top for at løbe fra vinden og "seile søen ud", så det vand, som tages ind forud, formedelst fartens og bådens bevægelse skyller ud igjen agter!

·         Når "en mands søn" (dette udtryk giver tilkjende, at her skal tales om gårdmands-familier) har hu til "en mands datter" og har fået tanke om, at hun har godhed for ham, så taler han først med sine forældre om sit ønske. Råde forældrene fra, så er det ikke videre; her stiftes vist yderlig få forbindelser mod forældrenes råd.

·         Bryllups-gjæstebudet varer regelmæssig tre jevndøger, fra lørdag eftermiddag til tirsdag middag. Til et bryllup blev der brygget op 6 tdr. malt (af hver tønde 4 anker godt øl, 4 anker ringere og en del tyndt øl, hvilket sidste går til husholdningen) og anskaffet 2 tdr. almindeligt brændevin, 1 anker aquavit og 10 kander (30 potter) fransk brændevin.

·         at ældste søn i et velstands hus bliver gift for at overtage sin faders gård.

·         Når en gårdmandskone bliver enke, så pleier hun overveie med slægtninger og lagværge, om hun bør opgive gårdbruget eller fortsætte dermed. Befindes dette sidste rådeligt, så er dermed forstået, at hun bør gifte sig igjen.

·         at i Harham som ellers i Søndmøre sees der at være usædvanlig mange ægteviede par af gamle enkemænd og enker, begge over 50 år på deres bryllupsdag. Det er mest kårfolk, som således slå sig sammen,

·         På ret gammeldags måde begynder jule-aftens helg med non kl. 3. Ved nons-tid holdes ellers det daglige middags-måltid; men nu indledes julen med et høitidsmåltid: det er bredet dug på bordet, og det dufter af "steik", tørret smale-kjød, stegt på pande, helst ribbens-stykket, som skiftes så, at hver person får to ribben på en fladbrød-lev. Og under måltidet tilønsker husfaderen sit husfolk en glædelig jul, sætter selv øl-skålen for munden og lader den gå rundt, derhos skjænker han et glas brændevin eller to til hver. Senere hen, til kveldsmad, må der endelig være fersk fisk eller melkesuppe på bordet. Har ikke bonden fersk fisk og husmoderen ikke sød melk jul-kvelden, så skal hun sidde i fjøset og han ude på voren, siges der for spøg. Festen forhøies derved, at denne aften brænder lys i stage, og når det er nedbrændt, holdes kolen eller tranlampen tændt hele natten. - Og de unge folk, som ellers have sit natte-leie oppe på loftet, indrette sig for julenatten fladsenge på gulvet nede i stuen, hvor også husfader og husmoder ligge, og dette bliver der tildels fortsat med til 13de dag jul.

·         En bestemt og stadig del av festen er derimod de såkaldte jule-lag, og disse danne høidepunktet af hele årets lod selskabelighed mellem naboer. De ere indrettede efter en meget fast skik, både hvad indbydelsen og beværtningen angår. Laget eller gildet holdes efter omgang i et vist lag eller en vis kreds af familier, og indbydelsen består i en bekjendtgjørelse om, at den og den aften skal laget være hos den og den mand: så vide alle de familier som fra gammel tid høre sammen, at de kunne komme, og hver husfader tager med alt sit husfolk, små og store.

·         En anden fast jule-skik i Harham er kagge-øllet, et lag for ungdommen. I ældre tider gav hver bonde sine drenge, d.e. tjenere eller voxne sønner, en kagge øl (deraf lagets navn)

·         på de søndage og helligdage, hvor der ikke er "messe" i sognets kirke, kommer folket på hver gård gjerne sammen i en stue for at høre postillen forelæse, helst når skoleholderen på sin omgang er tilstede på gården.

·         Men hvad det for børn på disse kanter har at betyde at holdes til bogen, det fik jeg begreb om på en af Harhams-gårdene. Omgangsskolen var på gården. En slig flittig pug-læsning havde jeg vanskelig hørt mage til - men da jeg skulde overhøre de andre børn, fik jeg høre magen. Men hvilken flid dog hos disse børn, eller hvilken ihærdighed hos forældrene, som således "holde dem til bogen"! Ja, den myndighed, hvormed børnene holdes til bogen, har endog været anvendt over ungdommen langt ud over børne-årene. Indtil for ganske få år siden var det kirke-skik her i Harham, at alle ugifte, "drenge" og piger (tjenere og hjemmeværende børn), måtte møde frem i kirken til overhøring for præsten. Det var gjerne en lørdag, før altergangen vår og høst.

Stein Uglevik Larsen har analysert Sundts bok (Universitets forlaget 1971). Samfunnet på Haram beskrives som "strengt politisk autoritært".

Forutsetningene for dette mener han kan være:

·         Geografisk isolasjon (Haram er øykommune).

·         Rikt havfiske, men farlige yrkesvilkår.

·         Jevn og stabil størrelse på gardene.

·         Innslag av både sterk overtro og "bløthet" i kristen
      religionsutøvelse.

·         Streng skoledisiplin.

·         Tradisjonell innstilling om nødvendigheten av likhet i utrustning, i fangstmåter og båter.

·         Havneforholdene gjør at folkene bor tett og bygslingsforholdene gjør at de har relativt like vilkår (bor på samme måte).

·         Yrkesfordelingen er betraktet som endelige, både for menn og kvinner.

Konsekvensene av dette er:

·         Motstand mot endring i yrkesfordeling.

·         Mange drukningsulykker.

·         Gårdene blir ikke delt opp og "løskarle" får ikke lov til å utruste seg selv, eller losji hos bøndene.

·         Liten nattefriing og få uekte fødsler.

·         Overtroen holder seg og religionen endres ikke.

·         Folk lar være å bruke nye tekniske hjelpemidler.

·         Kjærligheten i ekteskapet er ikke "følelsen" og unge menn gifter seg med gamle enker av "økonomiske" grunner.

·         Likhet i forholdet mellom folkene opprettholdes.

·         Folk endrer ikke hus eller selskapsskikker hver for seg, for ikke å stikke seg ut.

·         Ungdommen flytter ut.

Politisk autoritet oppstår av et sett av regler, normer og ordrer som det lokale samfund mener er til det beste for deres eksistens.

Forskerne ser klare sammenhenger mellom forutsetninger og konsekvenser på Haram. Er yrket farefullt, utvikler det seg en tradisjon for å leve etter klare regler i arbeidslivet. Faste regler i arbeidslivet fører ofte til faste regler i hushold og fest. Streng politisk autoritet fører ofte til mindre "nattefriing", likhet mellom personer i samfunnet, få konflikter, mer vennskapelig støtte, stagnasjon i næringsutviklingen og reaksjon mot systemet. Olaus J. Fjørtoft (1847-1878) nevnes som eksempel på det siste. Olaus, som ikke er i våre slektsaner, studerte astronomi / matematikk og var privatlærer, journalist og kjent sosialistisk agitator i hovedstaden. Han utga sin første matematikkbok 12 år gammel. Den ble mye brukt i Haram.

 

Utdrag av Gunnar L. Fjørtoft sine "Minner frå farne dager"

Om første minnet og tapet på veggen :

·         Det fyrste minnet eg har var eit juleselskap hjå Landmark. Eg var to og eit halvt år. Far bar meg i fanget, og då me kom inn gjennom døra, fekk eg augo på noko eg ikkje hadde sett før. Veggane var kledd med papir, som hadde vakre roser. Aldri hadde eg sett noko så pent, tykte eg veggane med dei vakre rosene hadde sett seg fast og vart verande i minnet mitt.

Om prestebesøk på Kleiva :

·         Gardbrukarar med matrikulert jord, måtte etter tur hyse presten kvar gong han var her i "embets medfør" som det heitte. Dei henta presten frå Kjærstad med båt, og skyssen var ei plikt. Laurdag på ettermiddag vart presten henta, og han tok då inn på den garden som stod for tur. Presten vart verande her heilt til mandag, men då måtte skyssen i farta att og føre presten attende til Kjærstad.

Eg gløymer aldrig denne venesele gamle mannen (presten Barman). Og når vi var så hepne å få han buande hjå oss ei helg, var det reine storfesten på Kleiva. Laurdagen før presten kom, slapp ho mor å høyra ordet "nei" - det same kva ho bad oss om. Vi skulle til dømes hente frisk eine frå utmarka. Den skulle hoggast små og så etterpå strøast utover golvet der presten skulle vere og ligge. Til finare det vart på presterommet, til meir overtydde vart vi om at den gode snille presten ville like seg og trivast hjå oss.

Men toppen på all herlegdom var likevel senga då ho stod ferdig. Mor hadde eit sengeutstyr som vart brukt berre til presten. Eg hugsar endå den vidunderlege dyna av fint kjøpety med dei vakre blomane på og så eit høgt lag med drivande kvite puter. Eg kunne ikkje tenkja meg at Kongen låg finare. Det var berre ein ting eg ikkje kunne verte fortruleg med: At presten skulle sitja medan han sov; for desse høge putene gjorde det umogleg å ligge slik som eg tykte det var best. Ja, så var alt i orden. Reint og blåst og ikkje å forgløyme den gode einebrålen som spreidde seg til slutt over heile huset.

Om barnearbeid på garden :

·         Det var hardt å vera smågut på ein bondegård i dei dagar. Då eg var ti og Ivar bror min, var tolv år, slutta far å ha tenestgut. Difor måtte vi ta denne jobben. Det hardaste tørnet var om våren. Då skulle all gjødsel køyrast ut over dei endelause åkrane. Det var mat som stod fyrst på programmet i dei dagar. No er det pengar og fine møblar, som har fått denne prioriteten. Leid fræm på sumaren, når alle åkrane skaut opp med sine grøne fine strå, då tykte eg at vi hadde fått rikeleg med løn for strevet vårt.

Om de gamle og jorda :

·         Dei gamle var glad i denne jorda, som ga dei så rikeleg att for strevet. Eg hugsar endå bestefar, der han gjekk kring åkrane om sundagane, når veret var fint og ein såg kor det spratt og grodde. Var voksteren frodig, kunne eg sjå eit smil over andletet hans. Det vart mat til både folk og fe.

Om gardsarbeid:

·         Torva måtte vere heimkøyrt og i hus til Jonsok, for då stod slåtten for døra. I dei dagar var ikkje slåtten noko leikarbeid. Det var muskelkrafta som måtte utføre alt arbeid. Eg gløymer aldri den pina som fylde med å drage slipesteinen til alle ljåane, som skulle brukast på slåtteteigane. Kvinnfolka grov og kava med kvar si rive, så dei vanta ikkje trening i armane sine dei heller. Ja, eg trur dei hadde brorparten av arbeidet. Når alt høyet var kome velberga i hus, skulle ein tru at no var det ei kvilestund i vente for dei slitne og såre musklane. Men nei - byggåkrane tok til å gulne, og det varsla at no måtte sigdane slipast og gjerast klar til skjering. Når byggen var skoren og komen i hæs, var havren komen så langt at han venta på tørn. Det siste som skulle bergast i hus, var potetene. Ettersom det leid fram på hausten med denne vinna, kunne veret verte til dels kaldt og surt. No skulle vel ein tru at alle vinner var over på garden? Å nei, kornet skulle truskast og drøftast, og det var ikkje lite sveitte som rann før denne jobben var unnagjort.Så får vi ikkje gløyme at kornet også skulle malast. No kjem båten inn i bilete. Her på øya vår hadde kvart tun sitt eige kvernhus, men var det bolkar med lite regn, måtte karane i båt og ro inn til Vatne å få kornet male der.

Til alt dette eg har nemnt, som måtte gjerast på ein gard i dei gamle farne dagar, må det ikkje gløymast den store mengde med mold som kvart år vart køyrt heim til garden frå moldmyrane. Eg trur at samanlagt vart det eit stort tal med lass.

Om fiskeutstyr :

·         Kvar gard hadde sin eigen ottring, og denne ottringen kravde mykje utstyr og fiskevegn. Før mi tid spann kvinnene all den hampetråd som trongst til torskegarn på rokken. Det var ikkje lite som skulle til. Dei fekk hamp importert her i landet både frå Russland og Italia. Men den italienske hampen heldt dei for å vere den beste, men han var jamnast litt dyrare. Då eg var komen så langt at eg hugsar, var spinning av torskegarntråd slutt.

Om betaling for fiskesløying :

·         Vi som sløgde å flekte, måtte nøye oss med som betaling å verte eigarar av guanoen; haud og ryggar som var køyrt ut over marka, der dei tente fyrst som gjødsel. Når det leid fram på våren og dei var tørr, vart dei selde til oppkjøparar frå guano fabrikk. Dei kom med farkostar og henta vara.

Om losyrket i gammel tid :

·         Det var ikkje så reint ufarleg å vere los i dei dagar. Vind og ver kunne stundom vere brysamt og tungvint som desse gamle seglskutene var, kunne det lett verte eit hardt tørn å få dei i hamn. Men der var ein fare som var utanom dei vanlege,noko som vi no for tida ikkje kunne tenkje oss kunne forekome. Sjøfolk har alle tider vore smitta av overtru, og i dei gamle dagar var det vinden som var framdriftsmidelet. Viss den svikta, var det berre å drive med straumen, og det var saktens ikkje så lita ei påkjenning for sjøfolk som stunda etter å få sette foten på landjorda. Viss vinden løya av etter at losen var komen om bord, så var trua den mellom sjøfolka at losen var ein trollmann og bar heile skulda for stilla og motgangen. Spanjolane var dei som var sterkaste i denne overtrua, og var ein los så uheppen at han fekk stilla ombord i ein spansk båt, kunne han risikere å verte kasta over bord og rett i havet. Han Molnes-Tore [farfar til Ingeborg, gift med Laurits Britanus (L)] enda til slutt sine dagar på ein lostur med ei skute. Kva slags nasjon ho var av, veit vi ikkje. Han kom ikkje heimatt frå denne turen, og korleis ulukka hende, vart aldri oppklara. Folk hadde ymse meiningar om årsaka til ulukka, men på jamna meinte folk at det var denne svarte overtrua som måtte bere skulda.

Om julefeiring :

·         Lillejulaftansdag skulle heile huslyden vaske seg frå topp til tå. Badekaret var ein stor stamp. No var det berre att å pynte opp ute og inne. Frisk eine på alle golv. Halmen skulle skiftast i alle senger, og like eins skulle alle sengeklede skiftast ut med nye - slike som var brukt berre i jula. Storjulaftan var alle tidleg oppe, både vaksne og vi borna. Dagen måtte nyttast frå den tidlege morgon. Det var jul berre ein gong for året, men minnet måtte fylgje med oss til neste jul. Utanom slike helgar var det berre grove kaker av sammale bygg og havre vi hadde på bordet. Då kan du tenkje deg for ein stas det vart, når det kom rugkake med det søte vørteret i på bordet. Ja, til og med kake av berre finmjøl. Men toppen på det heile var nok steika. Det var ikkje berre folket som skulle ha ein godbit. Nei, dyra våre på garden skulle og oppvartast med noko ekstra julaftanskvelden. Julaftan hadde vi grov byggrynmjølsgraut til middag. Det var mat som ikkje heldt svolten så lenge borte. Og det var vel meininga med denne matsorten framfor steika, for då skulle alle gå til bords med god appetitt. Klokka fem om kvelden var langbordet inne i storstova pådekt med den lenge venta julesteik: kokt kjøt, flesk, griseribbe, rullepølse, turka mør, spekekjøt av sau, kålrabi og poteter. Far og mor sat i høgsetet og alle vi andre på to lange benkar på kvar side av bordet. Det var ei minnehøgtid som aldri kan bli viska ut. Etter steika held far andakt, las juleevangeliet, og etterpå song vi julesalmar. Juletre var ikkje kome på moden enno i dei dagar. Julaftanskvelden fekk vi borna vere oppe så lenge vi ville. Lampane skulle ikkje slokne julenatta. Vi fekk julegåve, også i dei dagar. Kvar av oss borna fekk ein blyant og eit ark papir. Det vil seia eit stort ark med to blad. Eit slikt ark kosta 2 øre og blyanten 10 øre. Glad og velnøgd gjekk vi til sengs.

Om overtro :

·         Gamle folk i mine barnedagar var overtydd om at kring oss var mange levande skapningar som vi på jamna ikkje kunne sjå og høyre. Det var hulder, haubukkar og troll. Desse skapningane heldt seg skjult i bergholer og haugar, og om dagen held dei seg for det meste inne. Tok dei seg ein runde ut, var det om natta. Her på øya vår hadde vi og mange slike innbuarar – fortalde dei gamle – og Ramsberget var den faste bustaden for desse skapningane. Dei kunne fortelje om folk som hadde sett fleire av desse underjordiske der attmed Ramsberget, så dette fjellet hadde alle gamle respekt for. Dei måtte helst ikkje kome det nært når det vart mørkt.

Det vart meg fortalt at heilt til bestefar sine dagar, brukte dei å smøre eit kors av tjære både på fjøsdøra og stalldøra, for at ikkje huldra skulle reise med dyra julenatta og ri til Heklafjell på dei. Til tuftekallen sette dei eit fat med graut bort på låven. Han skulle og ha det godt i jula, og det fylgde lukke med på garden at dei oppvarta han med ein god graut julenatta. Før alle gjekk til sengs julenatta, skulle golvet under bordet sopast heilt reint. Skulle det vere komne nokre tjukke og fyldige korn på golvet om juledagsmorgonen, var dette eit teikn på at det nye året som kom, vart eit godt og grøderikt år. Men var korna magre, vart avlinga mindre bra.

Om målsaka og Rasmus Steinsvik
(som Edvard Fjærtoft var privatlærer for i Volda)

·         Ein dag då eg skulle starte heim frå skulen, kom der ein framandkar forbi meg. Eg tykte det var ein utanom dei vanlege. Etter kleda å døme høyrde han ikkje med til dei rike på jordisk gods. Ei grå og mykje sliten regnkappe var det som viste ut. Ein hatt som hadde mange både somrar og vintrar bakom seg, var godt klemt ned over hovudet. Men det som eg merka meg mest, var skorne. Solar og helar var berre ein saga blott. For kvart steg han tok, kom det to nakne hælar oppfor skokanten. Det var surt og kaldt ver, så eg tykte med ein gong synd på denne framandkaren. Under den eine handa bar han ein bylt som likna på ei mappe. Han sette kursen for Nordgard. Den neste dag fekk eg nokolunde mysteriet oppklara: Framandkaren heitte Rasmus Steinsvik, han var teologisk kandidat og kunne såleis ha rett til å søkje prestekall, men ulukka var at han var målmann, og målmenn var avskorne frå å få seg prestekall i dei dagar. Og han var i tillegg politisk venstremann. Så vegen var omtrent stengt til alle offentlege stillingar. No for han kring og selde ei bok han sjølv hadde skrive. "Martyrar" heitte boka. Det var visst sitt eige liv han skildra.

Her på Fjørtoft hadde målrørsla alt gjort sitt inntog mellom dei vaksne ungdomane på øya. Steinsvik fekk bu i Gjertgarden dei dagane han var her. Mange av dei vaksne unge karane på øya tok vegen til Gjertgarden for å få seg ein prat med den motlause målmannen. Ein dag då dei var samla i Gjertgarden, oppmoda dei Steinsvik til å gå i gang med eit målblad i Kristiania og halde fram der "Fædreheimen" slutta. Eg veit at Gjert-Magnus var føraren deira. Dei vart samde om at det måtte skipast eit lutlag som tok seg av finansieringa. Bladet fekk namnet "17. Mai".

Det vart teikna mange lutar her på Fjørtoft. Steinsvik var sjølvskriven som redaktør. I fleire år var "17. Mai" ein kjær gjest i dei fleste heimane her på øya vår. Steinsvik var ein dugande redaktør, og kona hans, ho Marte, støtta og mykje oppunder med gode innlegg i bladet. Ho hadde og studert teologi ved universitetet. Fru Marta Steinsvik vart seinare kjent over heile landet av ei avisfeide ho hadde med ein katolsk kardinal.

Skriv en kommentar: (Klikk her)

123hjemmeside.no
Antall tegn tilbake: 160
OK Sender...
Se alle kommentarer

| Svar

Nyeste kommentarer

20.06 | 08:01

Denne om Edvard er fortsatt feil

...
05.05 | 20:19

Onkel Edvard døde 31.07.93 - dødsdat er altså feil. Han bodde i de ti siste årene av sitt liv i Berlevåg. Han var opptatt av alt som skjedde helt til det siste

...
29.03 | 10:36

Hei!

Jeg ser at Hanna Vik Furuseth, E 4121, er oppført med feil fødselsdato.
Hun er født 30.07.1990.

...
12.11 | 10:45

Hei!
Tone Ekerholt som jeg var gift med, døde 24.september 2016
Hilsen E 712 Sverre Nesheim

...
Du liker denne siden